آن است كه آدمى همواره از حد حق ( كه خود نيز مصداقى از حق است ) خارج شود ، و به طرف باطل برود ، و از حد عبوديت خارج گشته به طرف استكبار و طغيان رود ، و چنين كسى قهرا مردم را نسبت به دين حق كه بالفطره دنبالش مىگردند به شك مىاندازد . پس كفار ، عنيد هم هست و عنيد ، مناع خير نيز هست و مناع خير ، معتدى هم هست ، و معتدى ، مريب نيز مىباشد . خطاب در آيه شريفه از خداى تعالى است ، و ظاهر سياق آيات چنين مىنمايد كه مورد خطاب در آن همان دو فرشته سائق و شهيد باشد كه موكل بر انسانند . ولى بعضى « 1 » احتمال داده‌اند كه خطاب به دو فرشته ديگر از فرشتگان موكل بر آتش و از خازنان دوزخ باشد . * ( « الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّه إِلهاً آخَرَ فَأَلْقِياه فِي الْعَذابِ الشَّدِيدِ » ) * در اين آيه با اينكه مىتوانست با يك كلمه « مشرك » صفت پنجم آن انسان را بيان كند ، چنين نكرد ، بلكه مطلب را طول داد و فرمود : همان كسى كه با خدا خدايى ديگر قرار داد ، و اين براى آن بود كه اشاره كند به اينكه صفت پنجم از همه گناهان مزبور مهمتر و عظيمتر است ، و در حقيقت مادر همه جرائمى است كه مرتكب شده ، و ريشه همه صفات پستى است كه كسب كرده ، يعنى كفر و عناد و منع خير و اعتداء و ارابه . * ( « فَأَلْقِياه فِي الْعَذابِ الشَّدِيدِ » ) * - اين جمله تاكيد همان امر قبلى است كه مىفرمود * ( « أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ » ) * ، و از آن چنين استشمام مىشود كه مىخواهد امر خود را به خاطر شرك ، تاكيد و تشديد كند ، و به همين منظور هم دنبالش فرموده : * ( « فِي الْعَذابِ الشَّدِيدِ » ) * او را در عذابى شديد بيندازيد . * ( « قالَ قَرِينُه رَبَّنا ما أَطْغَيْتُه وَلكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ » ) * مراد از قرين در اينجا مسلما قرين شيطانى است كه در كلام مجيد خداى تعالى مكرر نامش آمده ، و آن عبارت است از همان شيطانى كه همواره با آدمى هست و غوايت و ضلالت را به آدمى وحى مىكند . از آن جمله قرآن در باره اش فرموده : « وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَه شَيْطاناً فَهُوَ لَه قَرِينٌ وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ » « 2 » .

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 147 . ( 2 ) و كسى كه از ياد خداى رحمان اعراض كند شيطانى برايش قرار مىدهيم تا همواره با او باشد ، اين شيطانها بطور مسلم اين گونه افراد را از راه بدر مىبرند ، آن وقت خيال مىكنند كه راه يافتگانند تا آنكه يكى از ايشان نزد ما آيد ، آن وقت است كه به حسرت مىگويد اى كاش بين من و آن قرين به فاصله مشرق و مغرب دورى بود ، كه چه بد قرينى بود . سوره زخرف ، آيه 36 - 38 .